Skład ciała, a w szczególności ilość i rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, jest przedmiotem zainteresowania w onkologii, ponieważ może wpływać na skuteczność chemioterapii, częstość powikłań chirurgicznych, długość pobytu w szpitalu i ogólne przeżycie. Do oceny składu ciała może służyć wiele parametrów, ale wciąż najlepiej znanym jest wskaźnik masy ciała (BMI), zdefiniowany jako waga/wzrost^2 (kg/m2). Wskaźnik ten jest powszechnie stosowany do oceny stanu odżywienia w onkologii. Niestety jego rola często jest niewystarczająca, gdyż utrata masy mięśniowej u pacjentów onkologicznych może być maskowana przez nadmiar tkanki tłuszczowej. Ryzyko to minimalizuje prawidłowa diagnostyka sarkopenii i ocena otyłości sarkopenicznej (OS).

Sarkopenia to forma atrofii mięśni związana ze starzeniem się, okresem menopauzy i towarzyszącymi temu zmianami składu ciała. Zmiany te dotyczą zmniejszenia beztłuszczowej masy ciała, w tym utraty mięśni szkieletowych, co przekłada się na zmniejszenie siły skurczu mięśni. W okresie przekwitania dochodzi do zwiększenia masy tkanki tłuszczowej zarówno ogółem, jak i tej zlokalizowanej w okolicy centralnej. OS to nowa kategoria otyłości będąca współistnieniem sarkopenii i otyłości. Jej wystąpienie, zwłaszcza w grupie chorych onkologicznych wiąże się z wieloma konsekwencjami, stąd diagnostyka OS powinna zwrócić uwagę zespołu leczącego.

Wyniki wielu badań wskazują na to, że pacjenci onkologiczni, u których zdiagnozowano sarkopenię, mają wyższy odsetek zachorowań i śmiertelności. Zależność pomiędzy występowaniem sarkopenii, a gorszym rokowaniem u pacjentek z wczesnym rakiem piersi zauważyli Deluche i wsp.. Również badania prowadzone przez Villaseñor i wsp. zwróciły uwagę na związek występowania sarkopenii z całkowitą śmiertelnością wśród pacjentek z rakiem piersi. Lieffers i wsp. wykazali, że pacjenci z rakiem jelita grubego i współistniejącą sarkopenią byli narażeni na ryzyko wystąpienia działań niepożądanych po operacji jelita grubego. Prado i wsp. dowiedli, że OS stanowi istotny czynnik prognostyczny u chorych na nowotwory przewodu pokarmowego i dróg oddechowych. Pacjenci ze współistniejącą sarkopenią mieli gorszy status czynnościowy i ogólny czas przeżycia. W podobne wnioski zaowocowały badania u pacjentów z zaawansowanym rakiem trzustki, gdzie OS była niebezpiecznym czynnikiem prognostycznym i wpływała na niższą przeżywalność.

Występowanie sarkopenii i OS wydaje się być niekorzystnym czynnikiem prognostycznym nie tylko w przypadku chorób nowotworowych, lecz również innych chorób przewlekłych. OS może prowadzić do rozwoju zespołu słabości, który objawia się osłabieniem, utratą masy ciała i zmniejszeniem aktywności pacjenta. Jest to niebezpieczne w kontekście zmniejszenia samodzielności, częstszych hospitalizacji, a także wyższego ryzyka upadków i złamań kości. W badaniach prowadzonych przez Visser i wsp. OS u pacjentów kardiochirurgicznych przyczyniała się do częstszego występowania niepomyślnych zdarzeń sercowych i dłuższym pobytem na oddziale intensywnej opieki medycznej w porównaniu do pacjentów, u których zdiagnozowano jedynie samą sarkopenię. Również Bellanti i wsp. zauważyli wpływ OS na wzrost ryzyka wystąpienia chorób układu krążenia. Lim i wsp. badając osoby powyżej 65 roku życia potwierdzili związek OS z częstszym występowaniem zespołu metabolicznego w porównaniu do pacjentów ze zdiagnozowaną jedynie otyłością lub sarkopenią. Rolland i wsp. zwracają uwagę na zwiększenie ryzyka upadków i obniżenie funkcjonalności pacjentów z OS.

Wyniki wielu badań wskazują na zasadność zastosowania oceny składu ciała do wspomagającej opieki onkologicznej, takiej jak interwencja dietetyczna i fizjoterapia. Jednocześnie dokonanie oceny składu ciała jest proste w zastosowaniu i można je stosunkowo łatwo wprowadzić do rutynowej opieki nad pacjentem. Dokładny wpływ składu ciała na modyfikację terapii nowotworowej wymaga dalszych badań, najlepiej w postaci prospektywnych badań klinicznych.

Powstawanie OS u zdrowych osób związane jest ze starzeniem się organizmu oraz zmniejszeniem aktywności fizycznej i siedzącym trybem życia. W przypadku pacjentów onkologicznych pojawienie się OS wiąże się z utratą masy mięśniowej w wyniku przebiegu choroby. Jednocześnie u tych samych pacjentów obserwuje się skłonność do szybkiego przyrostu tkanki tłuszczowej. Utrata mięśni może też być związana z rodzajem leczenia i podawanych leków, utrzymującym się stanem zapalnym i kataboliczną specyfiką nowotworów. Pacjenci często wykazują zmniejszone zapotrzebowanie na energię, a zastosowane leczenie często wpływa na ograniczenie aktywności fizycznej i zmniejszenie apetytu.